Εκατόν επτά χρόνια συμπληρώνονται φέτος από τη μαύρη επέτειο του 1919, όταν η δεύτερη φάση του σχεδίου εξόντωσης του ποντιακού ελληνισμού μπήκε στην τελική της ευθεία. Στις 19 Μαΐου είναι η Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου, όπως καθιερώθηκε το 1994 με ομόφωνη απόφαση της Βουλής των Ελλήνων.
Η γενοκτονία του Ελλήνων του Πόντου αναφέρεται στα βίαια, μαζικά και φονικά γεγονότα, της δεύτερης και των αρχών της τρίτης δεκαετίας του 20αιώνα, που έλαβαν χώρα στην καταρρέουσα τότε Οθωμανική Αυτοκρατορία, μέχρι τη δημιουργία του σύγχρονου τουρκικού κράτους. Τα γεγονότα αυτά είχαν ως αποτέλεσμα την φυσική εξόντωση, τον αφανισμό, τον εκτοπισμό, την εκρίζωση εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων του Πόντου από τις πατρογονικές τους εστίες.
Η ανάληψη της εξουσίας από τους Νεότουρκους το 1908 στην Οθωμανική Θεσσαλονίκη θεωρείται η απαρχή για τους «συστηματικούς» και «οργανωμένους» – όπως υποστηρίζουν σύγχρονοι ιστορικοί και ερευνητές – διωγμούς, τις βασανιστικές πορείες εξόντωσης, τους εγκλεισμούς σε τάγματα καταναγκαστικής εργασίας, τις λεηλασίες και τις βιαιότητες, σε βάρος όλων των χριστιανικών πληθυσμών της Ανατολής.
Οι ωμότητες αυτές πραγματοποιήθηκαν σε διαφορετικούς χρόνους και τόπους και σε διάφορες φάσεις, μέσα στη δεκαετία 1913-1923 και μέσα σε εμπόλεμες συνθήκες, αλλά και σε ειρηνικά μεσοδιαστήματα, στο χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων είναι δύσκολο να υπολογιστεί, λόγω των συνθηκών που επικρατούσαν. Υπολογίζεται πάντως, πως τα θύματα ξεπερνούν τις 353.000 ψυχές, που ζητούν δικαίωση μέσα από τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης.
Φάση Α’: Η περίοδος των Νεότουρκων (1914–1918)
Με την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, το καθεστώς των Νεότουρκων έθεσε σε εφαρμογή το σχέδιο της «εσωτερικής εκτόπισης». Με το πρόσχημα της ασφάλειας των συνόρων, χιλιάδες Πόντιοι επιστρατεύτηκαν βίαια στα διαβόητα «Τάγματα Εργασίας» (Αμελέ Ταμπουρού). Εκεί, υπό άθλιες συνθήκες, με ελάχιστο φαγητό, εξαντλητική εργασία και συνεχή βασανιστήρια, χιλιάδες άνδρες οδηγήθηκαν σε βιολογικό θάνατο. Παράλληλα, άρχισαν οι πρώτες εκτοπίσεις πληθυσμών από τα παράλια προς το εσωτερικό της Ανατολίας.
Φάση Β’: Η έλευση του Κεμάλ και η τελική λύση (1919–1923)
Η ημερομηνία-ορόσημο για τη Γενοκτονία είναι η 19η Μαΐου 1919. Είναι η ημέρα που ο Μουσταφά Κεμάλ αποβιβάζεται στη Σαμψούντα. Από εκείνη τη στιγμή, η βία συστηματοποιείται και αποκτά τρομακτικές διαστάσεις. Με τη βοήθεια άτακτων συμμοριών (όπως οι περιβόητοι Τσέτες του Τοπάλ Οσμάν), ξεκινά ένα όργιο σφαγών, λεηλασιών, βιασμών και μαζικών εκτελέσεων.
Οι απάνθρωπες μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν
Λευκός Θάνατος / Πορείες Θανάτου: Ολόκληρα χωριά, αποτελούμενα κυρίως από γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένους (καθώς οι άνδρες βρίσκονταν στα βουνά ή στα τάγματα εργασίας), αναγκάζονταν να πεζοπορούν για εβδομάδες μέσα στο καταχείμωνο προς την έρημο της Συρίας ή το εσωτερικό της Μικράς Ασίας. Όποιος λύγιζε από την κούραση ή την πείνα, εκτελούνταν επί τόπου.
Μαζικές Σφαγές και Εμπρησμοί: Δεκάδες χωριά πυρπολήθηκαν μαζί με τους κατοίκους τους, οι οποίοι κλείνονταν ζωντανοί μέσα σε εκκλησίες και σχολεία.
Αγχόνες της Αμάσειας (1921): Η πνευματική, πολιτική και θρησκευτική ηγεσία του Πόντου οδηγήθηκε σε στημένες δίκες σκοπιμότητας και εκτελέστηκε δι’ απαγχονισμού, προκειμένου να αποκεφαλιστεί το ποντιακό κίνημα.
Ο απολογισμός και η Ποντιακή Αντίσταση
Ο τραγικός απολογισμός της περιόδου 1914–1922 αγγίζει, σύμφωνα με τους ιστορικούς, τις 353.000 νεκρούς επί συνολικού πληθυσμού περίπου 750.000 Ελλήνων στον Πόντο.
Απέναντι σε αυτή τη θηριωδία, αναπτύχθηκε το θρυλικό Ποντιακό Αντάρτικο. Στα βουνά του Πόντου (όπως στο Σάντα, στο Μπαφρά και στο Τόπσαμ), ένοπλες ομάδες Ποντίων οργάνωσαν μια απεγνωσμένη αλλά ηρωική αντίσταση, καταφέρνοντας να σώσουν χιλιάδες γυναικόπαιδα από τις σφαγές, κρατώντας ελεύθερα τα ορεινά περάσματα μέχρι την τελική Μικρασιατική Καταστροφή και την υποχρεωτική Ανταλλαγή Πληθυσμών το 1923.
Το χρέος της ιστορικής μνήμης
Όσοι κατάφεραν να επιζήσουν πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς, φτάνοντας στην Ελλάδα ρακένδυτοι, έχοντας χάσει τα πάντα, αλλά κουβαλώντας μαζί τους τα ιερά κειμήλια, τον πολιτισμό, τη μουσική και τη γλώσσα τους.
Σήμερα, οι εκδηλώσεις μνήμης σε όλη την Ελλάδα -με αποκορύφωμα την αλλαγή της Προεδρικής Φρουράς στο Σύνταγμα από Ευζώνους ντυμένους με τη μαύρη ποντιακή φορεσιά (ζιπκά)- στέλνουν ένα ηχηρό μήνυμα: Η μνήμη δεν σβήνει, η ιστορία δεν παραχαράσσεται.
Το αίτημα για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας των Ποντίων παραμένει ζωντανό και επίκαιρο, όχι ως πράξη εκδίκησης, αλλά ως εγγύηση για να μην επαναληφθούν ποτέ ξανά παρόμοια εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.